Atatürk’ün 10 Kasım 1938’de hayatını kaybetmesinin ardından İstanbul ve Ankara’da düzenlenen cenaze törenleri, Türkiye’nin yanı sıra Avrupa başkentlerinde de yankı uyandırdı. Alman Tarihçi Dr. Dirk Tröndle’nin Almanya Dışişleri Bakanlığı Siyasi Arşivi’ndeki 70’i aşkın belgeyi inceleyerek hazırladığı araştırma, törenlerde yaşanan diplomatik gelişmeleri ortaya koyuyor.
Almanya, cenaze törenine 14 kişilik özel bir heyet gönderdi. Adolf Hitler’in özel temsilcisi ve eski Dışişleri Bakanı Baron Konstantin von Neurath’ın başkanlık ettiği heyette, Alman ordusunun kara, hava ve deniz kuvvetlerinden üst düzey komutanlar da yer aldı.
Heyet, 16 Kasım 1938 akşamı Berlin’den iki özel vagonla yola çıktı. Münih, Viyana, Budapeşte, Belgrad ve Sofya üzerinden ilerleyen tren, 19 Kasım sabahı İstanbul’a vardı. Aynı gün Atatürk’ün naaşı Dolmabahçe Sarayı’ndan Sarayburnu’na götürülürken yüz binlerce kişi sokaklarda törene katıldı; yaklaşık dört saat süren nakil sırasında Yavuz zırhlısından her beş dakikada bir top atışı yapıldı. Alman heyeti, Türk hükümetinin davetiyle Tokatlıyan Oteli’nde ağırlandı.
İstanbul açıklarında naaşa eşlik eden yabancı savaş gemilerinin dizilişi devletler arasında anlaşmazlık yarattı. İlk sıranın İngiltere’ye verilmesi planlanırken, bunun gerekçesi İngiltere’nin törene savaş gemisi göndermeyi teklif eden ilk ülke olmasıydı. Gemilerin Fransızca ülke adlarına göre sıralanması düşüncesi ise Alman kruvazörü Emden’in katılımıyla değişti: Allemagne, Angleterre’den önce geliyordu.
İngiltere’nin itirazı üzerine gemilerin komutanlarının kıdemlerine göre sıralanması gündeme geldi; Romanya da kendi gemisinin öne alınmasını istedi. Alman yetkililer, Emden’in Sovyet gemisi Moskova’nın arkasına yerleştirilmesinden rahatsız oldu. Sonunda Yavuz’un öncülüğündeki Türk savaş gemilerine İngiliz Malaya, Sovyet Moskova, Alman Emden, Fransız Emil Bertin, Yunan Hydra ve Rumen Regina Maria eşlik etti; gemiler deniz alayına Adalar açıklarına kadar refakat etti.
Araştırmada, Çanakkale’de savaşan komutanların 23 yıl sonra Atatürk’ün cenazesinde buluştuğu bilgisi de yer alıyor. Alman arşivlerindeki belgeler, törenin yalnızca bir uğurlama değil, yabancı devlet temsilcileri ve donanmaları arasında protokol meselelerinin de gündeme geldiği bir buluşma olduğunu gösteriyor.